است حاليه و معنايش اين است كه : آيات مرا تكذيب كرديد ، در حالى كه هيچ علمى به آن نداشتيد ، چون از آن اعراض داشتيد ، پس چگونه چيزى را تكذيب كرديد كه نمىشناختيد ؟ و چگونه نسبت دروغ به آن داديد ، در حالى كه هيچ دليلى علم آور بر گفته خود نداشتيد ؟ . * ( « أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ) * يعنى غير از تكذيبى كه كرديد چه كارها مىكرديد . و معناى آيه اين است كه : از هر امتى فوجى از تكذيب كنندگان به آياتمان را محشور مىكنيم و هم چنان بازداشت مىشوند ، تا آنكه در محضر خطاب ، حضور به هم رسانند ، در آن هنگام خداى تعالى به ايشان مىفرمايد : آيا آيات مرا تكذيب كرديد در حالى كه هيچ احاطه علمى به آن نداشتيد ؟ و يا چه كارها غير از تكذيب مىكرديد ؟ و اين سؤال متضمن توبيخ آنان است از اين جهت كه جز تكذيب آيات كار ديگرى نداشته‌اند . * ( « وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ » ) * حرف « باء » در جمله * ( « بِما ظَلَمُوا » ) * سببيت را مىرساند و « ما » مصدريه است و معنايش اين است كه : « قول ، به سبب اينكه ظالم بودند ، عليه ايشان واقع گشت » و جمله * ( « فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ » ) * تفريعى است بر وقوع قول عليه ايشان . با اين بيان ، اين احتمال تاييد مىشود كه مراد از آن قولى كه عليه ايشان واقع مىشود اين قول است كه « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » « 1 » و معنا اين است كه ايشان به خاطر اينكه در تكذيبشان به آيات ستمكار بودند ، به عذرى كه با آن اعتذار جويند راه نيافتند و در نتيجه از سخن فرو ماندند * ( « فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ » ) * . و چه بسا مفسرينى كه وقوع قول عليه ايشان را تفسير كرده‌اند به وجوب عذاب بر ايشان و مناسبتر آن است كه بنا بر اين تفسير مراد از قول واقع عليه ايشان ، قضاى خداى تعالى به عذاب در حق ستمكاران باشد ، كه در امثال آيه « أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ » « 2 » خاطر نشان شده و آن وقت معناى آيه چنين باشد : « ايشان به خاطر اينكه ستمكارند قضاى عذاب در ايشان رانده شد و ديگر چيزى نخواهند داشت كه سخن بدان آغاز كنند » ، و ليكن وجه سابق وجيه تر است . و اما اينكه وقوع قول را به حلول عذاب و داخل شدن در آتش تفسير كرده‌اند ، از سياق بعيد است ، براى اينكه با تفريع مذكور نمىسازد .

--> ( 1 ) يعنى خدا مردم ستمكار را هدايت نمىكند . سوره انعام ، آيه 144 . ( 2 ) آگاه باشيد كه ستمكاران در عذابى پا بر جايند . سوره شورى ، آيه 45 .